Inleiding
In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen staat het sociaal domein weer hoog op de agenda. Het nieuwe kabinet van D66, VVD en CDA kondigde in het regeerakkoord stevig bezuinigingen aan. Deels was dat al bekend: vanaf 2028, het zogenoemde ravijnjaar, zullen gemeenten aanzienlijk minder middelen van het Rijk ontvangen.
Die combinatie van stijgende zorgvraag, financiële druk en personeelstekorten zet gemeenten voor een enorme uitdaging. Welke keuzes maken ze als het geld schaars wordt? Waarin het land gaan straks de hardste klappen vallen? En hoe beïnvloedt de politieke samenstelling van de gemeenteraad deze keuzes?
Hoewel het duidelijk is dat gemeenten verschillen in omvang, stedelijkheid en demografie, is er minder bekend over de samenhang tussenpolitieke kleur en keuzes in het sociaal domein. Daarom deed A-Insights onderzoek naar de uitgaven, het zorggebruik en de resultaten in de jeugdzorg en WMO. We vergeleken die met de politieke kleur van alle Nederlandse gemeenteraden in de vorige raadsperiode.
Het doel: inzicht krijgen in de manier waarop politieke keuzes doorwerken in lokale uitgaven, hoeveel jongeren en inwonerszorg ontvangen en hoe die verschillen tussen gemeenten. Het gaat niet om goed of slecht beleid, maar om het effect van politieke sturing in een periode waarin keuzes belangrijker worden dan ooit.
Hoe kleuren de Nederlandse gemeenten?
Nederlandse gemeenten laten een gevarieerd politieklandschap zien. Sommige raden zijn duidelijk links of rechts georiënteerd, andere meer gemengd of centrumgericht. Daarnaast spelen religieuze en lokale partijen in veel gemeenten een grote rol, vaak met een eigen koers die minder ideologisch maar meer pragmatisch is.
De politieke kleur van een raad zegt niet alles, maar biedt wel een belangrijk kader om verschillen in uitgaven en zorggebruik te begrijpen.
Ons onderzoek laat drie opvallende patronen zien die elke burger, beleidsmaker of kandidaat-raadsleden zou moeten kennen:
1. Linkse en centrumgemeenten dragen de grootste zorglast.
Linkse gemeenten besteden samen ongeveer de helft van alle jeugdzorg- en Wmo-budgetten in Nederland. Centrumgemeenten volgen, maar rechtse, religieuze en lokaal gedomineerde gemeenten besteden aanzienlijk minder. Dat komt vooral door schaal en complexiteit: linkse gemeenten besturen vaak grote steden, met een diversere bevolking en complexere zorgvragen
2. Linkse gemeenten geven per inwoner of per jongere veel meer uit
Niet alleen de totale budgetten zijn hoger, ook de uitgaven per persoon springen eruit:
- Jeugdzorg: gemiddeld €5.898 per jongere in linkse gemeenten versus ongeveer €4.000 in rechtse gemeenten en €4.355 in lokaal gedomineerde gemeenten
- WMO: gemiddeld €1.168 per inwoner in linkse gemeenten, tegen €582 in rechtse gemeenten en €787 in centrumgemeenten.
Dit verschil laatzien dat politieke keuzes echt doorwerken in de mate van toegankelijkheid en intensiteit van zorg.
3. Het aantal jongeren in de jeugdzorg groeit niet overal even snel
Het aandeel jongeren dat zorg ontvangt, stijgt in bijna alle gemeenten. Toch is de dynamiek verschillend:
- In rechtse gemeenten neemt het aandeel aanzienlijk toe, van rond 12% in 2022 tot boven 13% in 2024
- In linkse gemeenten blijft het aandeel vrijwel stabiel, ondanks de hogere uitgaven per jongere.
-
Dit suggereert dat linkse gemeenten problemen mogelijk eerder signaleren en aanpakken, waardoor een stabieler zorggebruik ontstaat. Rechtse gemeenten ervaren sneller groei, wat kan leiden tot meer druk op het stelsel.
Kort over de methode
Voor dit onderzoek hebben we alle Nederlandse gemeenten ingedeeld op basis van deze telverdeling in hun gemeenteraad. Daarbij is onderscheid gemaakt tussenlinks, rechts, centrum, religieus en lokaal gedomineerd. We combineerden deze indeling met openbare cijfers van het CBS over uitgaven in het sociaal domein, aandelen van zorgvormen binnen de jeugdzorg en cijfers over trajecten en over sanctionerende maatregelen.
Waarom dit belangrijk is
Het rapport laatzien dat politieke keuzes in de gemeenteraad echte impact hebben op het welzijn van inwoners. In een tijd van oplopende zorgvraag en dreigende bezuinigingen, zullen deze verschillen alleen maar relevanter worden:
- Gemeenten moeten beslissen niet alleen hoeveel ze uitgeven, maar ook waar en hoe.
- Burgers die stemmen, bepalen mede welke keuzes prioriteit krijgen in het lokale zorgstelsel.
- Beleidsmakers en raadsleden krijgen inzicht in waar knelpunten zitten en welke strategieën effectiever kunnen zijn.
Download het rapport
Het volledige rapport biedt gedetailleerde cijfers, kaarten en analyses per type gemeente. Het is een praktische gids voor iedereen die lokaal bestuur, gemeenteraadsverkiezingen en de toekomst van jeugdzorg en Wmo serieus neemt.
Download het rapport: vul het formulier hieronder in 👇
%201.svg)
